FRANCISZEK
RUSZCZYŃSKI

Kiedy we wrześniu 1939 roku wybuchła wojna, Franciszek miał 36 lat i pięcioro dzieci. Gdy w następnych latach Wileńszczyzna przechodziła z rąk do rąk kolejnych okupantów, łączył funkcję sołtysa z działalnością konspiracyjną.

Za dnia pełnił obowiązki sołtysa — utrzymywał kontakt z niemieckimi oficerami stacjonującymi w szkole w Rzeszy i załatwiał sprawy administracyjne. W nocy uczestniczył w działalności Armii Krajowej i spotykał się z członkami konspiracji w pobliskich lasach.

W latach okupacji niemieckiej Wileńszczyzna należała do Okręgu Wileńskiego Armii Krajowej — jednej z większych struktur podziemia w północno-wschodniej części II Rzeczypospolitej. Okręg obejmował Wilno oraz okoliczne powiaty, w tym tereny wiejskie, gdzie funkcjonowały sąsiedzkie siatki konspiracyjne oparte na wzajemnym zaufaniu.

Struktury podziemia utworzono wcześnie — porozumienie trzynastu organizacji z 24 grudnia 1941 roku podporządkowało lokalne struktury jednemu Okręgowi, dysponującemu zapleczem łączności i wywiadu, do którego należały także gminy podwileńskie, takie jak Rzesza.

Struktura Armii Krajowej była wielopoziomowa i ściśle zakonspirowana. Na poziomie gmin i wsi działały osoby odpowiedzialne za łączność, wywiad, zaopatrzenie oraz mobilizację ludzi. Funkcja sołtysa, który był łącznikiem między administracją okupacyjną i lokalną społecznością, dawała możliwość pozyskiwania informacji, ale jednocześnie wiązała się z dużym ryzykiem dekonspiracji.

Latem 1944 roku Okręg Wileński AK przystąpił do operacji „Ostra Brama”, będącej częścią akcji „Burza”. Celem było samodzielne wyzwolenie Wilna przed wkroczeniem Armii Czerwonej i zaprezentowanie się Sowietom jako gospodarze okolicznych terenów. Po kilku dniach walk Wilno zostało zajęte, jednak już 17 lipca 1944 roku dowództwo AK, zaproszone na spotkanie z gen. Czerniachowskim, zostało aresztowane przez NKWD. Rozbrojono tysiące żołnierzy, a wielu z nich trafiło do więzień i obozów.

Od jesieni 1944 roku rozpoczęły się planowe aresztowania osób związanych z Armią Krajową. NKWD dysponowało listami nazwisk sporządzanymi na podstawie meldunków, przesłuchań i donosów. Obejmowały one zarówno dowódców, jak i osoby pełniące funkcje organizacyjne w terenie.

Franciszek Ruszczyński jako sołtys należał do grupy szczególnie narażonej na zatrzymanie. Jego funkcja dawała mu dostęp do informacji o działaniach okupanta. Kontaktował się z niemieckimi oficerami i przekazywał zdobyte informacje oddziałom Armii Krajowej.

W domu przechowywał dokumenty konspiracyjne. Członkowie rodziny mieli zakaz rozmawiania o osobach odwiedzających dom oraz prowadzonych rozmowach. Dzięki zdobywanym informacjom mieszkańcy dowiedzieli się m.in. o planach spalenia Rzeszy podczas odwrotu wojsk niemieckich.

Dowódcą Franciszka był porucznik Kozłowski — po wojnie brat Franciszka, Mieczysław, spotkał porucznika w Sokolicy.

W marcu 1945 roku Franciszek został załadowany do bydlęcego wagonu i wywieziony w głąb Związku Sowieckiego. Jechał w pierwszym transporcie z Wilna do obozu kontrolno-filtracyjnego PFŁ (ros. prowieroczno-filtracjonnyj łagier) nr 0321. Na oryginalnej sowieckiej liście transportowej figuruje jako pozycja 420.

Był to jeden z transportów, którymi w lutym, marcu i maju 1945 roku wywieziono z Wilna do obozu nr 0321 w Jełszance pod Saratowem około 2200 osób. W pierwszych miesiącach 1945 roku w sowieckich obozach kontrolno-filtracyjnych przebywało łącznie ponad 16 000 Polaków i obywateli polskich.

INFORMACJA ARCHIWALNA

Dokument	Lista imienna osób odesłanych do obozów w celu „filtracji” transportami z Wilna.
Kluczowa informacja	Pozycja 420 — Ruszczyński Franciszek, pierwszy transport z Wilna do obozu PFŁ nr 0321.
Archiwum	IPN BU 2904/406

ŻYCIE W ŁAGRZE

W obozach NKWD Franciszek przez ponad dwa lata przebywał razem z Czesławem Nowoszyńskim — przyszłym mężem swojej córki Leokadii. W Kutaisi dzielili celę i pracowali przy budowie fabryki samochodów ciężarowych KAZ (Kutaisskij Awtomobilnyj Zawod). Budowę zakładu rozpoczęto w kwietniu 1945 roku przy użyciu urządzeń wywiezionych z fabryki Opla w Brandenburgii. Wykorzystywano przy tym przymusową pracę polskich żołnierzy Armii Krajowej z Okręgu Wileńskiego, osadzonych w podobozach NKWD w Kutaisi. Spali na drewnianych pryczach, każdy miał tylko jeden koc. Ich wyżywienie stanowiła zupa z pastewnych buraków oraz kromka czarnego chleba.

Wśród więźniów obozu nr 0331 w Kutaisi znajdował się również kapral Artur Rychter ps. „Zan" — żołnierz AK z Wilna, który 13 lipca 1944 roku, w pierwszym dniu operacji „Ostra Brama", zawiesił polską flagę na Górze Zamkowej. W obozie figurował pod fałszywym nazwiskiem Stanisław Artyszewski. Zmarł na gruźlicę i został pochowany w nieznanym miejscu — podobnie jak Franciszek.

KUTAISI — REALIA OBOZU

Wyżywienie w obozie nr 0331 było głodowe. Chleb — od 500 do 700 gramów, z dużą domieszką otrąb lub ziemniaków — wydawano w bochenkach, a o sprawiedliwy podział więźniowie musieli zadbać sami. Dwa razy dziennie nalewano po trzy czwarte litra „zupy”, zwanej bałandą, czerpanej zwykle do puszek po konserwach. Przygotowywano ją z liści kapusty, zielonych pomidorów i kiszonych ogórków. W Kutaisi gotowano też „zupę” z suszonych jabłek, kwaśnych liści i drobnych suszonych rybek o smaku kwaśno-słodko-słonym. Według wspomnień Czesława zupa nie nadawała się do jedzenia. Dawano słoną wobłę i „kompot” z suszu gotowanego z tą samą rybą, a na drugie danie około 200 gramów stęchłej kaszy z prosa.

Sam klimat zachodniej Gruzji był dla więźniów z Wileńszczyzny biologicznie wrogi: latem temperatura wynosiła 44–45 °C. Wilgotność była wysoka, a do tego w sąsiedztwie znajdowały się tereny malaryczne. Z głodu więźniowie próbowali jeść nawet smar maszynowy (towot) wynoszony z hal fabrycznych, co prowadziło do dramatycznych zatruć.

Do dziś mieszkańcy fabrycznej dzielnicy Kutaisi natrafiają podczas budów na ludzkie szczątki. Gruzini zapamiętali polskich więźniów jako „germańców” — czyli jeńców niemieckich — ponieważ NKWD odebrało im polskie ubrania i przebrało ich w zdobyczne niemieckie mundury. Upamiętnieniem ofiar zajmuje się dziś gruziński Instytut Rutkowskiego we współpracy z Ambasadą Rzeczypospolitej Polskiej w Tbilisi.

Na początku 1947 roku Maria podjęła decyzję o wyjeździe do męża. Zostawiła ośmioro dzieci i samotnie udała się przez Związek Sowiecki do Kutaisi w Gruzji. Wcześniej dotarła również do Tbilisi i Moskwy, gdzie starała się o zwolnienie Franciszka. Otrzymała informację, że wróci. Jednocześnie została ostrzeżona, by natychmiast opuścić miasto, ponieważ groziło jej aresztowanie.

Podczas wizyty zostawiła Franciszkowi pieniądze — zostały one skradzione przez współwięźniów.

Osobista relacja Leokadii odsłania ludzki wymiar tych wydarzeń. Dokumenty archiwalne pozwalają spojrzeć na nie również w szerszej perspektywie.

Krwawa biegunka, na którą zmarł Franciszek — w obozach zwana „panosem” — była chorobą masową. Rozprzestrzeniało ją tzw. katusznictwo. Zmuszeni głodem więźniowie wybierali ze śmietników i latryn gnijące odpadki, obierki i niestrawione ziarna, i po obmyciu je zjadali (słowo pochodzi od wileńskiego „kotuch” — śmietnik). Tak głód i rozpaczliwe próby jego zaspokojenia prowadziły wprost do najgroźniejszej choroby obozowej — dyzenterii.

STRAJK I ŚMIERĆ

Franciszek zmarł w trakcie strajku więźniów — jednego z nielicznych odnotowanych protestów Polaków w sowieckich obozach filtracyjnych. Od marca 1947 roku więźniowie odmawiali pracy, domagając się procesu sądowego po dwóch latach przetrzymywania bez wyroku. Administracja obozowa uznała protest za „bunt przeciw władzy sowieckiej” i podjęła działania mające na celu jego stłumienie.

Nazwisk organizatorów strajku nie znamy. Brakuje dokumentów potwierdzających udział Franciszka w organizacji protestu, jednak jego wcześniejsza działalność konspiracyjna pozwala przypuszczać, że nie pozostawał wobec tych wydarzeń obojętny.

Miesiąc po jego śmierci więźniów rozproszono do trzech obozów. Według bilansu transportowego z 1 666 osób (tę liczbę podaje relacja Eugeniusza Obermana; archiwalna analiza A. Skrzypka mówi o 1 329) przywiezionych do Kutaisi z Jełszanki obóz opuściło żywych 1 064. Różnica wynosi 602 osoby, czyli 36,1% kontyngentu. W literaturze przedmiotu śmiertelność w Kutaisi bywa szacowana ostrożniej — na ponad 10% osadzonych Polaków, czyli ponad 150 osób — jednak zestawienie list przyjazdu i wyjazdu wskazuje, że rzeczywisty ubytek osobowy mógł być znacznie większy. Sowieckie statystyki obozowe pozostają niepełne i niewiarygodne.

Przez cały okres internowania Franciszek nie miał możliwości legalnego kontaktu z rodziną. Konwencja genewska gwarantowała prawo do korespondencji jeńcom wojennym, jednak Polacy nie posiadali tego statusu. Jako „internowani” byli pozbawieni tego prawa. Maria i dzieci nie wiedziały, gdzie przebywa, co się z nim dzieje ani czy żyje.

Brak legalnej korespondencji z obozów filtracyjnych potwierdzają badania Dariusza Roguta. Według niego drogą oficjalną z PFŁ do Polski nie dotarł żaden list. Pojedyncze zachowane listy, jak korespondencja kolejarza Franciszka Kuchy z Saratowa i Kutaisi (1945–1946), należy traktować jako wyjątki drogi nieoficjalnej, niepodważające faktu, że rodzina Franciszka Ruszczyńskiego nie otrzymała od niego żadnego znaku. Nigdy też nie otrzymała oficjalnego zawiadomienia o jego śmierci. Obozy NKWD nie przekazywały takich informacji do rejestrów cywilnych.

Do dziś miejsce pochówku Franciszka pozostaje nieznane. Jedynym źródłem wiedzy o jego losie byli współwięźniowie.

RODZICE

ŻONA

DZIECI