CZESŁAW
NOWOSZYŃSKI

Na co dzień Czesław był uczniem technikum mechanicznego w Wilnie. Miał zaledwie szesnaście lat, gdy podjął decyzję o wstąpieniu do Armii Krajowej. Latem 1944 roku, korzystając z wakacyjnej przerwy, wyjechał do babci Paszkowskiej do wsi Purwiszki, by pomagać jej w pracach polowych.

Podczas pracy w polu podeszło do niego dwóch mężczyzn — Jankowski i Smyg, żołnierze Armii Krajowej. Zaproponowali mu wstąpienie do podziemia. Czesław nie wahał się.

Przez kilka dni pracował przy zaopatrzeniu, przewożąc żywność dla oddziału liczącego około 150–200 ludzi. W lipcu 1944 roku formalnie wstąpił w szeregi Armii Krajowej.

Wileńska konspiracja, szczególnie w warunkach ciągłych aresztowań i dekonspiracji, opierała się często na ludziach bardzo młodych. Raporty Armii Krajowej wskazują, że Okręg Wileński korzystał z „ludzi nowych i młodszych”, oceniając przede wszystkim ich przydatność do pracy w aktualnych warunkach. W tym kontekście decyzja szesnastoletniego Czesława o wejściu do AK nie była odosobnionym wyjątkiem, lecz częścią szerszego zjawiska.

14 stycznia 1945 roku został zatrzymany przez NKWD. W dokumentach sowieckich określono go jako członka „polskiej organizacji nacjonalistycznej”.

SPLECIONE LOSY

W tym samym czasie kilkanaście kilometrów dalej w miejscowości Rzesza inny żołnierz Armii Krajowej łączył działalność konspiracyjną z pełnieniem funkcji publicznej. Franciszek Ruszczyński był sołtysem, ojcem ośmiorga dzieci i wywiadowcą AK na terenie gminy.

W 1945 roku obaj trafili do tego samego obozu NKWD w Kutaisi. Nie wiedzieli, że będą dzielić celę w sowieckim łagrze ani że córka Franciszka — Leokadia — zostanie w przyszłości żoną Czesława.

W marcu 1945 roku Czesław został wywieziony z Wilna transportem skierowanym do obozu kontrolno-filtracyjnego NKWD. Na oryginalnej liście transportowej figuruje jako pozycja 331. Transport ten znajduje się w wykazie nr 5 sporządzonym przez władze sowieckie.

INFORMACJA ARCHIWALNA

Dokument	Lista imienna transportu z Wilna do obozów kontrolno-filtracyjnych NKWD, marzec 1945 r. (wykaz nr 5)
Kluczowa informacja	Pozycja 331 — Nowoszyński Czesław, ten sam transport co Franciszek (poz. 420)
Archiwum	IPN BU 2904/406

4 lata, 1 miesiąc i 12 dni niewoli

OBOZY KONTROLNO-FILTRACYJNE NKWD (PFŁ)

Obozy, przez które przeszli Franciszek Ruszczyński i Czesław Nowoszyński, nie należały formalnie do systemu GUŁAG, lecz do sieci tzw. obozów kontrolno-filtracyjnych NKWD (PFŁ). Tworzono je od 1944 roku w celu „sprawdzenia” osób zatrzymanych na terenach zajmowanych przez Armię Czerwoną.

Do PFŁ kierowano żołnierzy Armii Krajowej, osoby podejrzewane o działalność niepodległościową oraz cywilów uznanych za „element niepewny”. Większość internowanych nie otrzymywała formalnego wyroku sądu. Przetrzymywanie miało charakter administracyjny i mogło trwać latami.

Obóz PFŁ nr 0321 w Jełszance oraz obóz nr 0331 w Kutaisi były częścią tej struktury. Więźniowie pracowali przy budowie gazociągu Saratów–Moskwa, w przemyśle wydobywczym oraz przy odbudowie zakładów przemysłowych. Normy pracy ustalano bez uwzględnienia wieku czy stanu zdrowia.

Gazociąg Saratów–Moskwa (ok. 800 km) był pierwszą wielką magistralą gazową w Związku Sowieckim. Budowano go w latach 1944–1946 jako sztandarową inwestycję propagandową epoki — stąd hasło umieszczone nad bramą obozu w Jełszance. Roboty ziemne przy niej wykonywali w znacznej części sami internowani.

Deportacje żołnierzy AK z Wileńszczyzny prowadzono dwiema równoległymi drogami. Franciszek i Czesław trafili na „saratowski szlak” — przez Jełszankę do Kutaisi. Drugą trasą, przez obóz przejściowy w Miednikach Królewskich do Kaługi i leśnych obozów pracy, wywieziono tysiące innych.

Strajk w Kutaisi był jednym z nielicznych udokumentowanych zbiorowych protestów Polaków w obozach filtracyjnych. Trwał sześć tygodni. Więźniowie odmawiali pracy, domagali się procesu lub zwolnienia. Administracja uznała protest za przejaw „wrogiej działalności”. Jak już wspomniano, w tym okresie zmarł Franciszek Ruszczyński.

Sowieci obiecywali powrót do Polski. Od 10 maja 1947 roku kontyngent podzielono na trzy transporty — żaden nie trafił do kraju.

Trzystu więźniów wysłano do obozu nr 108 pod Stalingradem, kolejnych trzystu — do obozu nr 204 w Astrachaniu, a pozostałych — w tym kobiety — do obozu nr 270 w Borowiczach. We wszystkich trzech obozach Polacy pracowali obok niemieckich jeńców wojennych. Całą tę drogę — Jełszanka, Kutaisi, a po strajku Stalingrad, Astrachań i Borowicze — historycy określają mianem „szlaku saratowskiego”.

System PFŁ funkcjonował do końca lat czterdziestych. Dla wielu internowanych był etapem poprzedzającym dalsze zesłanie lub powrót bez formalnego uniewinnienia. W przypadku Czesława Nowoszyńskiego internowanie zakończyło się zwolnieniem w lutym 1949 roku — bez wyroku i bez oficjalnego uzasadnienia.

OBÓZ NR 270 W BOROWICZACH

Ostatnim obozem pracy Czesława był obóz nr 270 w Borowiczach nad rzeką Mstą — jeden z największych obozów internowania dla Polaków w ZSRR. Funkcjonował od 1942 roku (początkowo był to obóz dla jeńców niemieckich). Przeszło przez niego łącznie 5795 polskich obywateli; w księgach cmentarnych obozu odnotowano 617 zgonów Polaków, czyli 10,6% ogółu. Do podobozu Szybotowo 1 czerwca 1947 roku trafiło 467 osób przywiezionych z Kutaisi po strajku, a 11 lipca — 421 oficerów AK przeniesionych z Riazania.

Pracowano w kombinacie ceramicznym „Krasnyj Kieramik” przy wydobyciu torfu, przy wyławianiu drewna z Msty oraz w kopalniach „Leningradugol”. Od października 1947 roku więźniów zwalniano grupami; ostatnia grupa Polaków opuściła obóz 11 marca 1949 roku, dwa tygodnie po zwolnieniu Czesława.

ZAŚWIADCZENIE FILTRACYJNE — DECYZJA O PRZENIESIENIU DO OBOZU 284

INFORMACJA ARCHIWALNA

Dokument	Справка — notatka służbowa do sprawy filtracyjnej internowanego (maszynopis, w języku rosyjskim, klauzula „Секретно")
Data	Stan na 4 marca 1948 r.
Dotyczy	Nowoszyński Czesław s. Jana, ur. 1928, narodowość polska, obywatel ZSRR, wykształcenie 6 klas, kawaler, niekarany
Kluczowa informacja	Zatrzymany 14.01.1945 w Wilnie pod zarzutem przynależności do AK. Pracował jako uczeń w warsztacie mechanicznym nr 2. Przyznał się do 3-dniowego członkostwa w AK latem 1944. Konkluzja: „Materiałów charakteryzujących przestępczą działalność brak". Brak podstaw do postawienia przed sądem — skierować do obozu nr 284 w Brześciu celem przekazania władzom polskim
Sporządził	St. lejtnant Siemionow, komisarz operacyjny wydziału Departamentu Spraw Wewnętrznych
Archiwum	CAW, sygn. VIII.802.163.1630, k. 14 (Wojskowe Biuro Historyczne)

W obozie nr 270 w Borowiczach Czesław napisał odręczny wniosek o repatriację do Polski — po rosyjsku, nierównym pismem na zniszczonym papierze. Pismo skierowane do administracji obozowej jest jednym z nielicznych zachowanych dokumentów, w których internowany przemawia własnym głosem:

INFORMACJA ARCHIWALNA

Dokument	Wniosek o repatriację (odręczny, w języku rosyjskim)
Autor	Czesław Nowoszyński, internowany w obozie nr 270 w Borowiczach
Kluczowa informacja	„Proszę o odesłanie mnie do Polski, do moich rodzonych rodziców. Mój ojciec, matka, brat i siostra. Do tej pory nie otrzymałem żadnego listu. Mieszkają w woj. olsztyńskim…"
Archiwum	CAW, sygn. VIII.802.163.1630 (Wojskowe Biuro Historyczne)

DECYZJA O PRZENIESIENIU

INFORMACJA ARCHIWALNA

Dokument	Decyzja o przeniesieniu internowanego
Data	4 lipca 1948 r.
Zatwierdził	Komisarz milicji 2 stopnia Nazarow, Szef Departamentu Spraw Wewnętrznych
Dotyczy	Przeniesienie Czesława Nowoszyńskiego z obozu nr 270 MWD do obozu nr 284 w Brześciu
Podpis	Mł. lejtn. Kazakow
Kluczowa informacja	Przeniesienie do obozu nr 284 w Brześciu — ostatni etap przed repatriacją
Archiwum	CAW, sygn. VIII.802.163.1630 (Wojskowe Biuro Historyczne)

W protokole z 4 marca 1948 roku, sporządzonym w obozie nr 270 przez starszego lejtnanta Siemionowa, odnotowano: „Materiałów kompromitujących brak". W tym czasie Czesław przebywał w obozach już ponad trzy lata — bez wyroku, bez aktu oskarżenia, bez prawa do obrony.

Zwolnienie nie było jednak aktem łaski wobec konkretnej osoby, lecz skutkiem szerszej fali repatriacji. Sprawa polskich więźniów nie pozostawała przy tym całkiem nieznana — już 13 listopada 1946 roku radca ambasady RP w Moskwie dr Henryk Wolpe upomniał się w sowieckim MSZ m.in. o Polaków przetrzymywanych „w obozach w Kutaisi i Stalinogorsku”. Podstawą zwolnień stała się uchwała Rady Ministrów ZSRS nr 2641-816ss z 26 lipca 1947 roku o zwolnieniu i repatriacji obywateli polskich. Dla Czesława ta fala stała się początkiem drogi do domu. Dla Franciszka, zmarłego 15 kwietnia 1947 roku, było jednak za późno.

Decyzja z 4 lipca 1948 roku uruchomiła ostatni etap drogi Czesława przez system obozowy. Z Borowicz został przeniesiony do obozu tranzytowego nr 284 w Brześciu — ostatniego przystanku przed granicą. 26 lutego 1949 roku przekroczył granicę i trafił do punktu Państwowego Urzędu Repatriacyjnego w Białej Podlaskiej, gdzie otrzymał odzież i zaświadczenie o repatriacji. Miał dwadzieścia lat, a rodziny nie widział od ponad czterech.

W Sokolicy Czesław próbował ułożyć życie na nowo. To właśnie tam poznał Leokadię Ruszczyńską. Nie było to jednak zwykłe spotkanie. Leokadia była córką Franciszka Ruszczyńskiego, sołtysa z Rzeszy i żołnierza Armii Krajowej, z którym Czesław dzielił pryczę i głodował przez ponad dwa lata.

W związku z tym, że był świadkiem śmierci Franciszka w obozie w Kutaisi, po wojnie to on przekazał Leokadii informacje o ostatnich miesiącach życia jej ojca.

ŚLUB W CIENIU „NON POSSUMUS"

14 marca 1953 roku, kilka dni po śmierci Stalina, Czesław i Leokadia zawarli związek małżeński w kościele pw. św. Michała Archanioła w Sępopolu.

Pobyt w obozach miał trwały wpływ na zdrowie Czesława Nowoszyńskiego. Warunki w Jełszance, Kutaisi i Borowiczach — wielogodzinna praca fizyczna, chroniczne niedożywienie, brak opieki medycznej — pozostawiły w organizmie nieodwracalne skutki.

W Borowiczach więźniowie pracowali w ciężkich warunkach. Przez obóz przeszło 5795 Polaków, z czego 617 nie wróciło.

W kolejnych latach Czesław poważnie chorował. Według relacji Leokadii cierpiał na raka wątroby, a jego układ nerwowy był trwale uszkodzony. 13 września 1971 roku zmarł w Bartoszycach. Miał 43 lata.

SPRAWIEDLIWOŚĆ, KTÓRA PRZYSZŁA PO LATACH